Scholen die beginnen, stoppen niet

Een gezonde lunch en meer bewegen op school: in Zuid-Limburg is het al ruim tien jaar gewoon. Hapkracht leert graag van de mensen die het dagelijks doen. Na Marlou Eggen van GGD Zuid-Limburg spraken we Marc Hendriks, oud-schooldirecteur en nu kwartiermaker voor De Gezonde Basisschool van de Toekomst bij de provincie Limburg. Zijn aanpak: sluit aan bij wat een school al doet, zet samen een volgende stap en laat scholen zelf ervaren dat het werkt. Geen contracten, maar vertrouwen. En als schoolbestuur de regie houden over de lunch, zodat elk kind hetzelfde krijgt. Want scholen die eenmaal beginnen, stoppen eigenlijk nooit. “Ik wil geen kunstje. Het zit in gedrag.”

Jong begonnen als directeur

Marc werkt zijn hele loopbaan al in het onderwijs. Op zijn 29e werd hij directeur van een basisschool, in een team met een gemiddelde leeftijd van 56. “Ik heb daar nooit last van gehad. Het is ook hoe je jezelf opstelt. Gewoon bescheiden en normaal doen.” Zijn school, Schatgraver in Landgraaf, was een van de vier scholen waar De Gezonde Basisschool van de Toekomst in 2015 begon.

Inmiddels is hij programmamanager bij onderwijsstichting Movare. Als kwartiermaker voor de provincie bouwt hij aan een beweging van scholen in Limburg, waar inmiddels 42 scholen meedoen, en steeds vaker ook landelijk. Zijn onderwijsachtergrond helpt daarbij. “We kunnen heel veel bedenken, maar je moet ook de taal van het onderwijs spreken.”

De vraag kwam vanuit het schoolbestuur zelf

Movare is een grote onderwijsstichting met 46 scholen in Parkstad, de regio rond Heerlen en Kerkrade. In de wijken rond die scholen zag het bestuur bovengemiddeld overgewicht, kinderen die niet op een club zaten en armoede. Aan de ene kant van het spoor leven mensen jaren korter dan aan de andere kant.

De Raad van Toezicht van Movare vroeg wat de stichting voor deze kinderen kon betekenen. Samen met de Universiteit Maastricht, de GGD, de kinderopvang en de provincie Limburg kwam het antwoord: een langere schooldag, met ruimte voor meer bewegen en een volwaardige lunch. “Niet meer snel een boterham en met de korst in je mond naar buiten rennen, maar echt een half uur gezellig met elkaar aan tafel.”

.

“Het zit niet in contracten en overeenkomsten, het zit in gedrag”

Falafel en zeewier

In tien jaar is er veel geleerd, soms de harde manier. Marc vertelt over de eerste lunchbox, met falafel en zeewier. “De rijen ouders stonden voor mijn directiekamer. Ben je gek geworden? De kinderen eten het niet.” Kinderen die thuis alleen brood met hagelslag kenden, kregen ineens een heel ander menu voorgeschoteld. “Achter je bureau kun je van alles bedenken, maar wij hebben te maken met de werkelijkheid in de wijk.”

De box ziet er nu anders uit. De gezondheidswaarden kloppen, 80 procent valt in de Schijf van Vijf, maar er mag ook een stroopje of jam bij. Er is bewust gekozen voor producten die ouders zelf ook bij de Aldi kunnen kopen. “Gezond gedrag aanleren hoort er ook bij: kinderen leren zelf gezonde keuzes te maken.”

Hoe het nu werkt, en wat het kost

Het bewegen verzorgen inmiddels veel verschillende partners, van vakleerkrachten en sportbureaus tot culturele instellingen. “Aan je uitgangspunten moet je niet morrelen. Als de beweegnorm maar wordt gehaald, linksom of rechtsom.”

De feitelijke kostprijs van de lunch is 3 euro per kind per dag. Daarvoor krijgen kinderen rond elf uur groente of fruit en om twaalf uur een lunch met onder meer salade, yoghurt, wraps en beleg. Op scholen met vier lunchdagen is dat 12 euro per kind per week, inclusief groente en fruit op alle vijf ochtenden. Ouders betalen daar niets voor. Het geld voor de lunch komt grotendeels uit bestaande regelingen voor schoolmaaltijden en de Regiodeal, aangevuld door gemeenten en fondsen. Het extra sportaanbod wordt betaald uit de subsidie School en Omgeving (Rijke Schooldag). “Het is altijd een deel knip- en plakwerk.”

Kinderen nemen niets meer mee naar school, behalve een lege trommel met bordje en bestek, die ouders thuis afwassen. Scholen zijn vaak bang dat die trommels niet terugkomen. “Dat gebeurt in de praktijk nooit.” Alle kinderen eten hetzelfde, en er is geen discussie meer over wat er wel of niet in de trommel hoort. Hoe de lunch op tafel komt, kiezen scholen zelf. Op één school staan zelfs dertig ouders mee te snijden en te serveren. Marc juicht het toe. “Het is alleen maar mooi als ouders zich betrokken voelen.”

Naast de school staan

Wie bij een school binnenkomt met “elke dag lunch en een langere schooldag”, staat volgens Marc meestal snel weer buiten. Hij sluit liever aan bij wat een school al doet, zoals het uitdelen van fruit of een sportdag, en zoekt dan naar een volgende stap. “En dat succes laten ervaren.”

Soms is de ingang heel praktisch. Directeuren bellen hem omdat het tussen de middag onrustig is, met te weinig overblijfkrachten en veel conflicten. Of een school begint klein, met één lunchdag voor groep 1 en 2. Op een van die scholen stonden binnen twee maanden de ouders van oudere broers en zussen op de stoep: waarom krijgt mijn kind in groep 7 niets? “Hup, toen ging de hele school in één keer om.”

Het einddoel is wel helder: het volledige gezonde aanbod plus de extra beweegtijd. Maar contracten zijn er niet. “Het zit niet in contracten en overeenkomsten, het zit in gedrag. En gedrag leg je niet vast met een bordje op je gevel.” Een school die zegt dat het geregeld is terwijl het niet zo is, daar heeft hij niets aan. “Ik wil geen kunstje.” Waar Marc een relatie heeft, opent hij ook de deur voor adviseurs van JOGG en de Gezonde School, die op scholen niet altijd de ingang vinden. Met hun expertise ondersteunen zij scholen prima, en juist die samenwerking is heel sterk.

“Denk je nou echt dat die ene boterham verschil maakt?”

Niet elk schoolbestuur gaat mee. Marc krijgt ook te horen: “Ik ga echt niks doen met voeding, vergeet het maar, Marc.” Of een enthousiaste directeur komt terug van het bestuurskantoor met de vraag of die ene boterham nou echt verschil gaat maken. Dat vindt hij moeilijk te accepteren. “Waarom lukt het ons nou niet om dit de nieuwe norm te laten worden in dit land? We zijn een van de weinige landen waar dat niet lukt.”

Zijn argument: het kost geen onderwijstijd. “Rekenen en taal kun je gewoon blijven doen. Dit gaat over lunchtijd en pauzetijd.” En de effecten zijn bekend, op concentratie, rust in de klas en leerresultaten.

Tegelijk vraagt hij om goed te luisteren. Sommige scholen hebben het zwaar: weinig middelen, hoog ziekteverzuim, een inspectie die zegt dat de resultaten te laag zijn. “Dan is lunch een bijzaak.” En het staat of valt met de directeur. “Je moet echt iemand hebben die het in zijn genen voelt om daar het verschil te maken. Dan gaat het lopen.”

“We hebben de regie terug”

Movare koopt de lunch voor al zijn scholen in één keer in. Na een periode met een supermarktketen werkt Movare nu weer met een cateraar. Bij nieuwe scholen komt er altijd weerstand van een paar ouders. Een goede directeur gaat dan samen met Marlou het gesprek aan, maar een directeur die zijn handen vol heeft aan rekenresultaten, bestelt soms gewoon een plak vlees of hagelslag voor dat ene kind. “Voor je het weet, ben je weg van waar je voor staat.” Met een cateraar komt op elke school dezelfde box binnen. “We hebben de regie terug.”

Dat levert meer op. Scholen worden ontzorgd: alles komt gesneden binnen, het afval gaat terug in de box en de cateraar verwerkt het. “Ontzorgen is het toverwoord in het onderwijs.” Waar mogelijk kiest de cateraar voor producten uit de regio of van lokale leveranciers. En de lunches worden gemaakt door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en mensen uit de dagbesteding. Daardoor zijn ook de gemeente en de stadsregio Parkstad echt betrokken en mede-eigenaar van deze opzet.

Van een boodschappenkaart voor ouders raadt hij scholen af. “Dat werkt ongelijkheid altijd in de hand.” Niet elke ouder meldt zich aan, en je weet niet wat er van gekocht wordt. “Door het geld naar school te trekken, neem je de regie en kun je het voor alle kinderen regelen.”

Bovendien komt het geld voor schoolmaaltijden vanaf 2029 bij de schoolbesturen terecht. De keuze hoe het wordt besteed, komt dus hoe dan ook bij scholen te liggen. Marc raadt ze aan daar niet op te wachten. “We krijgen het geld straks toch. Laten we dan nu de regie pakken, in plaats van die boodschappenkaart te blijven uitdelen.”

Marc hoopt dat straks binnen de nieuwe regeling alle drie de elementen een plek krijgen op scholen: de voeding, een brugfunctionaris (die de verbinding legt tussen school, ouders en hulp of ondersteuning in de wijk) en extra aanbod gericht op bewegen en cultuur. Onderzoek naar De Gezonde Basisschool van de Toekomst heeft laten zien dat juist die combinatie werkt en tot de beschreven effecten leidt. De kracht zit volgens Marc juist in alles samen: de voeding, het bewegen en het welzijn van kinderen.

Zelf voelen dat het werkt

Overtuigen met onderzoek en cijfers helpt maar tot op zekere hoogte, merkt Marc. Scholen moeten het vooral zelf ervaren: kinderen die gezelliger met elkaar aan tafel zitten, minder conflicten, meer concentratie. En zodra een school dat voelt, gaat het vanzelf. “Je moet het echt goed doen, en dan ga je ook voelen dat het werkt. Dan is het ook leuk. Dan haal je er zelf energie uit.”

Achtergrond: De Gezonde Basisschool van de Toekomst

De Gezonde Basisschool van de Toekomst startte in 2015 in Parkstad als initiatief van Onderwijsstichting Movare, de Universiteit Maastricht, GGD Zuid-Limburg, kinderopvangorganisaties en de provincie Limburg. Inmiddels werken 42 scholen in Limburg met de aanpak, en landelijk maken tachtig gemeenten er werk van. Kinderen krijgen op school een gezonde lunch en bewegen minimaal drie keer per week een uur extra.

Onderzoek van de Universiteit Maastricht (2015 tot 2019) liet een gezonder gewicht, een gezondere buikomvang en een gezonder voedingspatroon zien, en later ook betere leerprestaties, vooral bij rekenen. Het RIVM beoordeelt de aanpak als bewezen effectief. Sinds 2026 verzorgt JOGG (Jongeren Op Gezond Gewicht) de landelijke uitrol. Meer weten: degezondebasisschoolvandetoekomst.nl

Dit interview is onderdeel van een reeks gesprekken met mensen die in de praktijk werken aan een gezonde lunch op school. Lees ook het gesprek met Marlou Eggen van GGD Zuid-Limburg: Voeden is opvoeden.

Contact

Wil je met iemand praten over de mogelijkheden van Hapkracht?

Manieren om Hapkracht te steunen

Gerelateerd nieuws

Programma Verhalenavond

Ontdek hier het programma van de Verhalenavond in Utrecht op vrijdag 20 november.

Het pleintje van Es

Lees direct het nieuwe kinderboek of luister naar het pleintje van Es.

Hapkracht deelt weer uit: een kinderboek voor Utrecht

Na de liedjes van vorig jaar geeft Stichting Hapkracht de stad deze Sint Maarten een kinderboek: Het pleintje van Es. Een verhaal over groeien en delen. Lees het voor, geef het door.

Voeden is opvoeden

Marlou van GGD Zuid-Limburg helpt Limburgse basisscholen al jaren aan een gezonde lunch. Haar lessen: houd vast aan heldere afspraken en neem ouders en school vooraf mee. “Voeden is opvoeden.”

Krachten bundelen om de stad te verbeteren

Ronald van Maldegem, voorzitter van het Ondernemersfonds, wil dat ondernemers verder kijken dan hun eigen gebied. Samen krachten bundelen maakt de stad beter, en Hapkracht laat zien hoe dat kan. “Ik bepaal niet wat er met het geld gebeurt. Dat doen de ondernemers.”

Verhalenavond komt naar Utrecht: Utrechters vertellen over hun roots

Op vrijdag 20 november halen Stichting Hapkracht en Bibliotheek Utrecht het Friese format Verhalenavond voor het eerst naar Utrecht, tegelijk in Bibliotheek Neude en Bibliotheek Kanaleneiland. Utrechters vertellen er korte, persoonlijke verhalen over het thema Mijn Roots.
Hapkracht-vriend

Elke hulp is welkom, word een vriend!

Wil jij het Hapkracht initiatief steunen? Doneer en maak onze missie mede mogelijk. Samen zorgen we ervoor dat elk kind dezelfde kansen krijgt om gezond op te groeien in Utrecht.

Geef kinderen de kracht die ze verdienen. Word vandaag nog Hapkracht-vriend.